بسم الله الرحمن الرحیم

 

کودکان عاشق نقاشی کشیدن هستند  و این کار در واقع انعکاسی از دنیای درونی آنها است. اکثر بچه ها به کارهای هنری خودشان و یا سانسور کردن آنها فکر نمیکنند. نقاشی های کودکان بازنمایی های بصری ساخته شده با مداد رنگی، ماژیک و مداد است که برای لذت بردن کشیده شده اند

اما میتوانند برای اهداف درمانی و ارزیابی رشد نیز مورد استفاده قرار بگیرند

هنر کودکان به ویژه نقاشی کردن نشان دهنده ی یکی از لذت های دوران کودکی است. نقاشی های کودکان به وضوح نشان دهنده ی توسعه هنری و بیان خود است. در محیط های آموزشی و بالینی نقاشی ها میتوانند ابزاری برای سنجش شخصیت یک کودک، رشد فکری، مهارت های ارتباطی و سازگاری هیجانی او باشند.

نقاشی همچنین میتواند در کمک به تشخیص ناتوانایی های یادگیری نیز موثر باشد.

ماموران اجرای قانون، مددکاران اجتماعی و مشاوران اغلب با کودکانی مواجه میشوند که برای توضیح آنچه که شاهد آن بوده اند و یا تجربه کرده اند نقاشی می کنند به ویژه هنگامی که کودک فاقد مهارت های ارتباطی برای توضیح رویداد تکان دهنده ای که رخ داده است باشد.

کودکان همچنین ممکن است با کشیدن حادثه ی تکان دهنده و صحبت کردن در مورد آنچه که در تصویر دارد اتفاق می افتد احساس دور شدن از حادثه و امنیت بکنند. تجزیه و تحلیل رنگها  اغلب وسیله ای برای تعیین حالت عاطفی کودک است. برای مثال استفاده از رنگ سیاه و قرمز به صورت تکراری و در یک محدوده معین میتواند نشانه ی این باشد که چیزی برای کودک رنج آور و مزاحم است.

رنگ سیاه اغلب نشانه ای از افسردگی، احساس نا امیدی و محدود شدن است. رنگ قرمز میتواند نشان دهنده خشم شدید باشد. آبی و سبز معمولا رنگ آرامش هستند و رنگ زرد و نارنجی اغلب نشان دهنده ی شادی و نشاط هستند. درمانگرها معمولا وقتی کودک یک نقاشی می کشد که در آن از رنگ های نشان دهنده چیزهای رنج آور و مزاحم استفاده میکند خیلی نگران نمیشوند ولی ممکن است بخواهند یکسری از نقاشی های تاریک و تیره کودک را بررسی کنند، مخصوصا اگر محتوای نقاشی ترسناک و پریشان باشد.

درمانگران ممکن است از جلسه درمانی  به عنوان ابزاری برای رها سازی عاطفی و هیجانی استفاده کنند. و ممکن است کودک را تشویق کنند تا نقاشی بکشد که میتواند بیان کننده ترس ها و آشفتگی های عمیق او باشد. نقاشی کردن در این مورد ابزاری برای ارزیابی نیست بلکه تبدیل به ابزار درمانی میشود. اگر کودک از حداکثر فضای برگه سفید استفاده میکند این نشان دهنده این است که کودک برون گرا و کنجکاو است. و اگر تمامی اجزای نقاشی در قسمت خاصی از صفحه متمرکز اند میتواند نشان دهنده درون گرا بودن و خجالتی بودن کودک باشد.

معمولا در نقاشی های کودکان تصویر بچه نیز وجود دارد که تصور کودک از خودش را نشان میدهد. اگر جنسیت بچه ای که در نقاشی است  با جنسیت خود کودک متفاوت است، به احتمال زیاد کودک از جنسیت خودش راضی نیست. برای مثال اگر دختر بچه‌ای یک پسر در نقاشی خود بکشد، دوست دارد پسر باشد. گاهی اوقات هنگامی که کودک خانواده خود را میکشد ممکن است بعضی از آنها را از قلم بیاندازد و نکشد که میتواند نشان دهنده این باشد که کودک این افراد را در دنیای واقعی نادیده گرفته است و یا ممکن است کودک نسبت به او دید مثبتی نداشته باشد. به نحوه قرار گرفتن افراد در نقاشی نیز باید توجه داشت. هر چقدر که اعضای خانواده در نقاشی به هم نزدیک تر باشند و با هم تماس بدنی داشته باشند نشان دهنده پیوند عاطفی بین آنها و کودک است و برعکس.

معمولا قسمت بالای صفحه نشان‌دهنده تصورات آرامش‌بخش و بلندپروازی های کودک است. افرادی از خانواده که بالای نقاشی رسم می‌شوند، محور آرامش کودک هستند. منطقه پایین نقاشی و منطقه چپ، نشانه هیجانات منفی مثل غم و اندوه، بی‌اعتمادی و فشار است. هر چیزی که در ناحیه پایین و چپ رسم شود، موضوع آزاردهنده‌ای در زندگی کودک است. ناحیه مرکزی کاغذ، ناحیه طلایی است. افرادی از خانواده که در مرکز کاغذ کشیده می‌شوند، در زندگی کودک نقش محوری و مثبت دارند. اندازه افراد در نقاشی نیز مهم است. هرچقدر که افراد در نقاشی بزرگتر باشند نشان دهنده این است که برای کودک با اهمیت تر هستند و پیوند عاطفی کودک با آنها بیشتر است.

 

در ادامه نمونه هایی از این نقاشی ها را برای شما شرح خواهیم داد:

 

 

یک دسته بادکنک

 

این عکس یک مثال عالی از این است که چگونه یک اثر هنری میتواند سکوی پرشی برای گفتگو باشد. این نقاشی توسط دختری 11 ساله کشیده شده است که از زمان تولدش تنها با مادرش زندگی میکند و هیچ خواهر و برادری ندارد.

در ظاهر سلامت جسمی، تکالیف مدرسه و رشد اجتماعی اش خوب بود ولی دیر دوست پیدا میکرد و به طرز غیر معمولی در رابطه با ترک کردن مادرش و رفتن به خانه دوستانش خیلی محتاط بود. او ترجیح میداد که دوستانش به خانه اش بیایند و در حالی که مادرش هم در نزدیکی او بود با آنها بازی کند.

نگرانی این بود که چطور به کودک یاد داد که با توجه به پیوند نزدیکی که با مادرش داشت بتواند از او جدا شود چراکه این بخش ضروری ای از رشد است. درمانگر در ویزیت های قبلی قادر به دریافت این نکته نشده بود اما با این نقاشی متوجه نکته شد. در نقاشی مادر و دختر خیلی نزدیک به هم ایستاده بودند و در حقیقت یک رشته نخ کوتاه این دو را به هم وصل کرده بود. درمانگر از مادر کودک پرسید نظرت درباره این نقاشی چیه؟ او در ابتدا با افتخار از مهارت های نقاشی دخترش صحبت کرد اما بعد اعتراف کرد آن چیزی که درمانگر سعی میکند درباره رابطه آنها بگوید را میتواند ببیند.

سپس درمانگر در این رابطه با او صحبت کرد و او با انگیز کمک به دخترش و خودش دفتر را ترک کرد و سعی کرد راه هایی را برای جدایی روانی دخترش از او در عین حفظ عشق و ارتباط نزدیک به هم پیدا کند.

 

 

فیگور خانواده

 

نقاشی ها در دوره مهد کودک کم کم معنا پیدا میکنند. اگر چه بچه ها در این سن در نقاشی هایشان تمایل به استفاده از stick-figure دارند ، اما گاهی اوقات میتوان از حالات صورتها، نحوه قرارگیری اعضا خانواده و کاری که مشغول به آن هستند به حقایقی پی برد.

تصویر دوم توسط یک دختر 5 ساله کشیده شده است که مثال خوبی در این رابطه است. او مادرش را در سمت چپ و با فاصله دوری کشیده است و پدرش و خودش و برادر 8 ساله اش را  نیز کشیده است که توسط سگ خانگی شان دنبال میشوند. دخترک خودش را بزرگتر از خانواده اش کشیده است این معمولا نشان دهنده اعتماد به نفس خوبی است.

شایان ذکر است که او در نقاشی خودش را بین پدر و برادرش قرار داده است: وقتی که کودکان بین 4 تا 6 سال سن دارند حس هویت جنسی خود را گسترش میدهند. به عنوان بخشی از این رشد و نمو طبیعی دختر بچه ها اغلب از لحاظ جسمی و عاطفی خود را به پدرشان نزدیک میکنند (پسران در این تمایل دارند تا خود را به مادرشان نزدیک تر کنند) که البته این احساسات موقتی هستند.

 

 

بسیاری از جزئیات

 

 

دختری که تصویر سوم را کشیده است سه قلویی است که زود تر از موعد به دنیا آمده است. وقتی که درمانگر از او پرسید که آدم های داخل عکس دارند چه کاری انجام میدهند او از برادرش که در سمت چپ عکس بود و با عملکرد بالای طیف اوتیسم بود شروع کرد: او دارد لباس ها را میشوید، مامانی دارد با کامپیوتر کار میکند، من دارم لباس ها را آویزان میکنم، بابایی دارد ماشین را میشوید و خواهرم دارد عینک را میشوید. این واقعیت که او قسمت های متعدد بدن را کشیده است و بر والدینش لباس پوشانده است نشان میدهد که او مهارت های دیداری و حرکتی پخته ای دارد. با نگاه کردن به لباس های هر کسی در نقاشی متوجه میشویم که او تفاوت های جنسیتی را تشخیص میدهد و به رسمیت میشناسد. این نقاشی همچنین نشان میدهد که کودک و والدین به عنوان یک واحد منسجم از انجام دادن کارهای روزمره با هم لذت می برند.

دقت کنید که چگونه هر کدام از اعضای خانواده را به شیوه ای مشخص کشیده است! برای مثال برادر بدنی دراز تر و سری بزرگ دارد و خواهرش عینک دارد. این به ما میفهماند که او قادر است تا به هر یک از اعضای خانواده به عنوان یک شخص منحصر به فرد فکر کند.

 

یک حفره  در زمین

 

این تصویر توسط دختر 7 ساله ای کشیده شده است که اخیرا به همراه والدین و برادر کوچکترش به مراسم تشییع جنازه پدربزرگش رفته بودند. چندین جنبه از نقاشی او ما را تحت تاثیر قرار میدهد. از جمله توانایی او در تشخیص بصری بزرگسالان از بچه ها و کشیدن صورت هایی که غم و اندوه را نشان میدهند. او خودش و پدرش را به صورت نیمرخ کشیده است که ممکن است نشان دهنده پیوند قوی بین او و پدرش باشد. اینکه همه اعضای خانواده را کنار هم و در تماس با هم کشیده است قابل تحسین است. این نشان میدهد که او خانواده اش را به عنوان تکیه گاهی مطمئن در این لحظه ی غم انگیز زندگیشان درک کرده است.

 

 

مسابقه فوتبال

 

نقاشی بالا فوق العاده است: این نقاشی یک خانواده را نشان میدهد که از ورزش کردن با هم دارند لذت می برند.

وقتی که از پسر 9 ساله ای که این نقاشی را کشیده بود خواسته شد تا در رابطه با نقاشی اش توضیح دهد او گفت: ما داریم فوتبال بازی میکنیم، بابایی گفت توپ رو پاس بده من هم بهش پاس دادم بعد اون به مامان پاس داد و مامان هم به داداش کوچولوم پاس داد و اون هم گل زد!

توضیحات پسر بچه از نقاشی اش نشان دهنده مشارکت فعال او با سایر اعضای خانواده اش است. درمانگر متوجه شد که او مادرش را از سایر اعضای خانواده بزرگتر کشیده است و این میتواند نشان دهنده پیوند عاطفی قوی بین او و مادرش باشد.

 

نمایش از بالا

 

پسر بچه ی 7 ساله ای که این نقاشی را کشیده است گفت:

او خانواده اش را از دید فردی کشیده است که از بالا دارد به بازی آنها نگاه میکند.این نشان میدهد که او مهارت های   دیداری- فضایی قوی ای دارد. چنین بچه هایی اغلب هنرمند هستند و به ویژه در بازی ها و پازل حل کردن توانایی خوبی دارند. این خانواده باهم مشغول بازی کردن در خانه هستند که نشان دهنده رابطه مثبت بین آنها است.

 

مکان ها در نقاشی

 

هر قسمت از برگه  که توسط کودک نقاشی میشود نشان دهنده موضوع خاصی است.

 

در زیر بخشی از این مکان ها را توضیح میدهیم:

 

– بالای صفحه: زندگی در دنیای خیالی، کنار کشیدن و اجتناب از دیگران

 

– پایین صفحه: نا امن، وابسته و نیازمند

 

– وسط صفحه: محدوده ی عادی

 

– فشار زیاد روی مداد در کشیدن خطوط: نشانه  یک رویداد آسیب زا یا پرخاشگری

 

– فشار نرم تر: نشانه ترس

 

– سایه: نشانه اضطراب، اگر بر روی اندام تناسلی باشد میتواند نشانه سوء استفاده جنسی و یا اختلال در هویت جنسی باشد.

 

– پاک کردن ثابت و مداوم در نقاشی: نشانه اضطراب و استرس

 

– چهره ها و شکل های کوچک: نشانه نا امنی، افسردگی ، اعتماد به نفس پایین

 

– اشکال کج: بی ثباتی، نا امنی، شاید عدم تعادل روانی

 

– آدمک چوبی: نشانه نا امنی و افسردگی

 

– چشم های بزرگ: مشکوک بودن

 

– چشم های کوچک: احساس گناه یا گوشه گیری

 

– چشم های بسته: گوشه گیر بودن

 

– دست های بزرگ: پرخاشگر یا متخاصم

 

– دست های خیلی کوچک: احساس نا امنی

 

– دست های پنهان: احساس گناه

 

– نکشیدن دست: پرخاشگر بودن

 

– گردن دراز: کرختی هیجانی زیاد

 

– گردن کوتاه: پرخاشگر

 

– سوراخ های بینی بزرگ: پرخاشگری

 

– شانه های نامتقارن و کج: بی ثباتی

 

– دندان های در معرض دید یا دندانه دار: پرخاشگری و خشم

 

 

 

توصیه هایی به درمانگرانی در حوزه  بازی درمانی فعالیت دارند

 

به موارد زیر در نقاشی مراجع خود دقت کنید:

 

خانه

 

خانه اغلب به معنای تصور کودک از خودش است. خانه میتواند به این معنا باشد که کودک چه احساسی نسبت به خودش دارد. به دنبال در، پنجره ها، پیاده رو، ورودی، دودکش و… بگردید. خارج شدن دود از دودکش میتواند نشانه سلامت و یا نشانه اضطراب باشد(این را تنها کودک میتواند به شما بگوید البته در بازی درمانی).

خانه چقدر بزرگ است؟ خطوط خانه نازک است یا ضخیم؟ پشت بام چه شکلی است؟ خانه چه رنگی است؟ آیا پنجره ها حفاظ و پرده دارند یا خیر؟ خانه چندتا پنجره دارد؟ آیا اندازه پنجره ها بزرگ است یا کوچک؟(بزرگ بودن پنجره ها و زیاد بودن تعداد آنها نشان دهنده اجتماعی بودن کودک است و تعداد کم آن و کوچک بودن آن نشانه این است که کودک درون گرا و گوشه گیر است). آیا خانه در دارد؟ آیا در دستگیره  دارد؟

 

درخت

 

درخت میتواند نشان دهنده روابط بین فردی کودک باشد که ممکن است داشته باشد و یا نداشته باشد.درخت در کدام فصل است؟پاییز، زمستان، بهار، تابستان؟ آیا شکوفه یا میوه ای روی درخت هست؟ آیا ریشه دارد؟ آیا حیوانی روی درخت و یا داخل آن زندگی میکند؟ اندازه درخت چقدر است؟ محل قرار گرفتن درخت در نقاشی کجاست؟ آیا به خانه نزدیک است و یا از آن دور است؟

 

آب

 

آب میتواند نماد مادر و نحوه  رابطه کودک با مادرش باشد. نوع آب چیست؟ دریاچه، حوضچه، برف، یخ، رودخانه و یا اقیانوس؟ آیا آب در حال حرکت است؟ سریع حرکت میکند یا آهسته؟ آیا سراسر نقاشی را در بر میگیرد؟ چقدر به خانه نزدیک است؟ آب چه رنگی است؟ آیا حیواناتی هم در آب وجود دارند؟

 

خورشید

 

خورشید در نقاشی کودکان نماد پدر  و نحوه رابطه کودک با پدرش است. خورشید چقدر از خانه دور است یا چقدر به خانه نزدیک است؟ آیا خورشید اشعه دارد؟ آیا میخند یا غمگین است؟

 

ماه

 

معمولا از ماه به عنوان غریزه شخص تعبیر میشود

آیا ماه کامل است؟ یا هلالی؟

ماه کامل به معنای آن است که شخص از خود غریزی اش آگاهی بیشتری دارد؛ ماه نیمه میتواند نشانه آن باشد که آنها تا به اینجای کار قادر به استفاده از نیمی از غرایز خود میباشند.

 

حیوان

 

حیوان در نقاشی کودکان معمولا نشان دهنده ایگو در کودک است.چه نوع حیوانی را کشیده است؟ آیا سلطه جو و مهاجم است؟ آیا منفعل و بی حس است؟ آیا زشت و کریه است؟ آیا حالت تدافعی دارد؟

 

سلب مسئولیت:

سمبل ها و نمادها  اغلب در مراجعین مختلف معناهای مختلفی دارند. از این ابزار نقاشی به عنوان تکه ای از پازل در زندگی مراجع استفاده کنید. این تنها یک ابزار برای بازی درمانی است. استفاده کردن از آن همراه با سایر ابزار و یا نقاشی های بیشتر میتواند به درمانگر کمک کند تا دنیای پدیدار شناختی مراجع خود را در بازی درمانی درک کنید.

 

صادق علی دوست  /  روان شناس بالینی